Người Lô Lô ở Việt Nam

(LV) - Là tộc người có cội nguồn lịch sử lâu đời ở vùng cao biên giới phía Bắc nước ta, người Lô Lô đã khai phá, tạo dựng nên những bản làng trù mật ở vùng đất này, đồng thời sáng tạo, bảo lưu, gìn giữ nhiều nét văn hóa tộc người khá độc đáo.

Sinh sống phần lớn ở cực bắc nước ta, người Lô Lô chủ yếu làm ruộng nước, làm nương định canh với các loại cây trồng chính như lúa nếp, lúa tẻ, ngô... và quen dùng gùi đan bằng mây, giang, có hai quai để chuyên chở. Gùi cũng là vật dụng để địu trẻ em trên lưng khi đi xa hoặc lúc làm việc.

Bữa cơm truyền thống của người Lô Lô thường phải có canh, khi ăn dùng bát và thìa bằng gỗ. Người Lô Lô chủ yếu ăn ngô bằng cách xay thành bột và đồ chín.

Cũng như các dân tộc thiểu số khác, người Lô Lô sống tập trung trong các bản tương đối ổn định và tính cộng đồng tộc người thể hiện khá rõ nét trong truyền thống về dòng họ. Đứng đầu dòng họ là Thầu chú, là người phụ trách việc cúng bái và duy trì tục lệ của dòng họ. Với hơn 30 dòng họ khác nhau, mỗi dòng họ thường quần tụ thành một làng bản, thờ cúng chung ông tổ và có khu nghĩa địa riêng nằm trong nghĩa địa chung của làng bản.

Người Lô Lô thường lập làng ở lưng chừng núi, gần nguồn nước. Nhà cửa ở khá tập trung, mỗi làng từ 20 đến 25 nóc nhà, với 3 loại nhà khác nhau: nhà đất, nhà nửa sàn nửa đất, nhà trệt. Đại bộ phận người Lô lô ở nhà đất, tường trình, cư trú theo khuôn viên từng gia đình. Mỗi khuôn viên có nhà bếp và chuồng gia súc riêng. Ngày nay, mỗi khuôn viên có hàng rào xếp đá vây quanh và có cổng ra vào.

Phong phú về chủng loại, màu sắc, kỹ thuật tạo dáng và độc đáo về phong cách mỹ thuật, khó lẫn lộn với bất cứ tộc người nào là một trong những đặc điểm nổi trội nhất trong trang phục của người Lô Lô.

Các nhóm Lô Lô mặc trang phục khác nhau. Nhóm Lô Lô trắng có áo dài lửng ống tay rộng, xẻ nách cao, theo kiểu đuôi tôm, cổ áo gấu áo trước và sau được trang trí hoa văn trên nền sáng; hoặc có loại tương tự màu chàm nhưng ít trang trí hoa văn. Váy được chiết li và thêu, ghép hoa sặc sỡ. Bên ngoài còn có tấm choàng váy. Nhóm Lô Lô đen có hoa văn trên váy là những hình tam giác xếp ngược chiều nhau, nối so le với nhau và được thể hiện theo nguyên tắc đối xứng. Với hoa văn dày đặc, màu sắc phong phú xanh, đỏ, trắng, vàng… nhưng không tạo cảm giác rối mắt, tạo cho bộ trang phục của người phụ nữ Lô Lô đạt giá trị thẩm mỹ cao...

Trong ngày hội, nhìn vào cách vấn khăn trên đầu, có thể nhận biết phụ nữ Lô Lô đã có chồng và chưa chồng. Phụ nữ có chồng không vắt khăn qua đỉnh đầu mà chỉ quấn khăn quanh đầu, còn những cô gái chưa chồng có một chiếc khăn (gọi là chà khế) vắt qua đỉnh đầu...

Nam giới Lô Lô thường mặc áo xẻ nách năm thân dài tới gối, màu chàm. Quần cũng là loại xẻ dùng màu chàm. Trong đám tang mặc áo dài xẻ nách, đặc biệt, cách trang trí hoa văn sặc sỡ nhưng phải theo từng chi và dòng họ người Lô Lô.

Phụ nữ Lô Lô có nhóm mặc áo cổ tròn, xẻ ngực, có nhóm mặc áo cổ vuông chui đầu, quần chân què, bên ngoài quấn xà cạp. Trang trí trên y phục bằng hoa văn chắp ghép những mảng vải màu to. Nét chung nhất của trang phục nữ Lô Lô là trang trí hoa văn đẹp, sặc sỡ trên cả áo, quần, váy, khăn. Áo may ngắn, xẻ ngực chui đầu, trang trí đẹp nhất là từ thắt lưng trở xuống...

Điểm đặc biệt trong đời sống tinh thần mà người Lô Lô còn giữ hiện nay là sử dụng trống đồng. Trống đồng được bảo quản bằng cách chôn xuống đất và chỉ khi nào sử dụng mới đào lên và người giữ trống là tộc trưởng. Trống được dùng trong các đám tang, trong các lễ hội…

Đặc biệt, quan niệm của người Lô Lô về âm dương, sự sinh sôi nảy nở có lẽ còn được bảo tồn rõ ràng với lối hoà tấu hai trống đực và cái cùng một lúc trong đám tang của người Lô Lô. Trống treo trên giá đặt ở phía chân người chết, mặt của hai trống quay lại với nhau. Người đánh trống đứng ở giữa, cầm dùi đánh bằng hai đầu, cứ một đầu dùi đánh một trống. Chỉ những người đàn ông chưa vợ hoặc có vợ không ở trong thời kỳ thai nghén mới được đánh trống… Trống đồng, vì thế, không những là một tài sản quý, một nhạc cụ độc đáo mà còn là một khí cụ quan trọng trong đời sống tâm linh của người Lô Lô.

Trong hôn nhân, rất ít người Lô Lô lấy người ở dân tộc khác và ít khi bỏ nhau. Lệ tục Lô Lô rất nghiêm khắc đối với các trường hợp ngoại tình. Phong tục Lô Lô cho phép, anh chết, em trai có thể lấy chị dâu và hiện tượng phổ biến hơn cả là hôn nhân con cô, con cậu. Con trai cô có thể lấy con gái cậu. Ông cậu mới sinh con gái, bà cô sang chơi mang cho vuông vải, phần để mừng đứa cháu mới ra đời, phần cũng là “miếng trầu bỏ ngỏ” ngầm định cô cháu gái sẽ trở thành nàng dâu tương lai của bà...

Bên cạnh đó, người Lô Lô có đời sống văn hóa, văn nghệ phong phú phản ánh sinh động cuộc sống lao động và quan niệm tâm linh độc đáo…

Ở tận vùng cao biên giới, đời sống người Lô Lô hiện nay vẫn còn những lệ tục, tín ngưỡng lạc hậu, song họ có niềm tự hào chính đáng là vẫn gìn giữ và phát huy được những nét văn hóa đặc trưng riêng của dân tộc mình, góp phần làm phong phú, đa dạng bản sắc văn hóa trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.