Tung tung - ya yá điệu múa dâng đất trời
(LV) - Vào mùa lễ hội, ngày vui của làng bản, những chàng trai cô gái Cơ tu trong trang phục truyền thống đẹp nhất nhún nhảy vòng quanh. Tiếng trống, tiếng chiêng nổi lên đan xen tiếng reo hò, những điệu nhảy, điệu nhún trở nên cuốn hút người xem.
Trong kho tàng văn hóa phi vật thể của cộng đồng dân tộc Cơ tu vùng núi Quảng Nam còn có rất nhiều thể loại đáng tự hào và cần được giữ gìn, phát huy, phát triển trong cộng đồng dân tộc như ba-bóoch (dân ca Cơ tu), bh- nóoch (hát lý), pr-ma (nói lý), các điệu dân ca, dân vũ… Trong đó, có một điệu múa đặc trưng của người Cơ tu mang tính tập thể rất cao, diễn trình múa là sự kết hợp giữa nam với nữ mà người Cơ tu gọi với cái tên tung tung - da dá. Điệu tung tung - da dá hòa với âm thanh của trống, cồng chiêng lan toả trong rừng sâu núi thẵm càng làm cho đời sống của người Cơ tu thêm phần tươi trẻ.
Tung tung là điệu múa dân vũ cho đàn ông, con trai Cơ tu tái hiện cảnh đi săn thú và là điệu múa mừng chiến thắng, thể hiện tinh thần thượng võ của người Cơ tu. Trong những lần sinh hoạt dân ca dân vũ, tất cả cùng múa và nhịp bước trong cùng một vòng tròn, chân bước đi ngược kim đồng hồ, sôi động, rộn ràng trên nền nhạc của tiếng trống, cồng chiêng vang vọng núi rừng bao la. Tung tung hay theo nghĩa của tiếng Cơ tu là vươn lên cao, sôi động hơn nữa, mạnh mẽ hơn nữa và vững chãi hơn nữa… Đó là biểu hiện của khát vọng chinh phục vũ trụ, muốn đưa con người vươn lên ở tầm cao mới trong không gian thoáng đãng, hằng mong cuộc sống mới tốt đẹp hơn.
Để thể hiện điệu múa tung tung một cách sinh động giữa bao la của đại ngàn, đàn ông Cơ tu mặc khố, choàng áo dệt bằng thổ cẩm, chân đi trần lết đất, tay nắm chắc cây khiên, cây dáo, cây mác hay cây dụ, hoặc nắm chắc tay bạn bên cạnh tung đôi tay lên vừa bước vùa hú một cách tự tin, sôi động và hùng dũng. Điều đó thể hiện sức mạnh của trai làng, không sợ khi đương đầu với khắc nghiệt của thiên nhiên hay kẻ thù đến phá hại, đồng thời còn thể hiện niềm tin yêu cuộc sống, yêu làng quê, yêu núi rừng và gửi thông điệp vũ điệu và ngôn ngữ múa hãy vui lên, vươn lên mãi trong cuộc sống bình yên hòa với màu xanh của núi rừng, bản làng quê cha đất tổ.
Ya yá theo tiếng Cơ tu có nghĩa là thẳng hàng, nhịp đều, mang khát vọng của ý nghĩa tâm linh là đón đợi, ơn đất nghĩa trời, trung thành với người, thương trên nhường dưới, nâng đỡ kẻ yếu hèn… Điệu múa này được bắt nguồn từ những động tác dâng lễ vật từ thuở xa xưa. Ta nhận ra đôi chân thẳng đứng, đôi tay vuông góc và cánh tay song song với thân mình, động tác múa còn thể hiện sự đứng đắn, chung thủy và không bị khuất phục trước kẻ gian ác, bạo tàn… Với ý nghĩa đó, điệu múa ya yá dành cho những người phụ nữ và con gái Cơ tu vốn tính thùy mỵ, thương chồng yêu con, yêu núi rừng, hi sinh thầm lặng vì sự sinh tồn và phát triển của cộng đồng.
Để thể hiện điệu múa ya yá mang đặc trưng bản sắc dân tộc, phụ nữ Cơ tu mặc váy dệt bằng thổ cẩm nhiều hoa văn với những sắc màu sinh động, vai trần lộ, cổ đeo vòng cườm, hai tay đưa lên ngang vai, cánh tay vuông góc song song với thân mình, bàn tay ngửa, thẳng ngón về phía sau thể hiện sự mừng rỡ đón đợi vật thiêng, mắt nhìn thẳng, miệng luôn tủm tỉm cười, chân đi trần nhón gót lên lết tròn ngược kim đồng hồ. Theo đó, động tác múa uyển chuyển, đều đăn, nhẹ nhàng và quyến rũ. Đó là vũ điệu uyển chuyển như cây lau trước gió, như dòng suối mượt mà uốn quanh. Khi múa đôi chân đứng thẳng khoan thai, đôi tay vươn lên khởi đầu, bàn tay đưa ngả theo hướng sau lưng như chống cả bầu trời, giống đôi sừng trâu biểu tượng “đầu trâu móng nước” một sắc thái văn hóa nhiều dân tộc thiểu số, cũng như tượng hiến tế của người Cơ tu.
Hướng đi chung của vòng múa luôn ngược kim đồng hồ để tiến về phía trước một cách nhịp nhàng, đồng bộ. Còn nhịp riêng của từng người theo điệu múa bao giờ cũng xoay vòng tròn nhỏ quanh bản thân mình theo chiều quay của kim đồng hồ. Do đó, khi tham gia vào vòng tròn trong điệu múa tung tung - ya yá ta nhận biết ra rằng tập thể vòng múa di chuyển từ trái sang phải, còn từng người tự quay vòng tròn quanh mình, chân nhún nhẹ nhàng luôn thực hiện động tác từ phải sang trái.
Điều này cho chúng ta nhận thấy giống đàn chim hạc trên mặt trống đồng Đông Sơn cổ xưa luôn bay ngược kim đồng hồ là thể hiện nhớ về quá khứ, hướng về cội nguồn, tổ tiên, vòng múa ya yá cũng thể hiện rõ điều đó. Còn động tác nhúm chân xoay tròn quanh mình theo chiều quay kim đồng hồ là biểu hiện cho hướng tới tương lai, cho khát vọng dựng xây cuộc sống mới ấm no, tự do, hạnh phúc. Mặt khác, nếu ta nhìn từ trên cao xuống, phát hiện ra sự ẩn dụ về vũ trụ được tái hiện lên trong các làng quê của đại ngàn hũng vĩ. Ngọn lửa được đốt lên ở trung tâm được xem như ánh lửa mặt trời luôn tỏa sáng, vòng tròn múa chung quanh ánh lửa được ẩn dụ như đường hoàng đạo của trái đất đang quay quanh mặt trời để có bốn mùa xuân, hạ thu đông, còn mỗi cá nhân trong vòng tròn được ẩn dụ bí ẩn vừa quay chung quanh mặt trời và đồng thời tự quay chung quanh mình nó để có ngày đêm như nhịp điệu tân “tung – da” dă xoay tròn.
Tung tung - ya yá là điệu múa hòa trộn cho thấy sự hiệp lực của đàn ông, thanh niên với đàn bà và thiếu nữ cũng là âm dương trong vũ trụ bao la xảy ra trong cùng một thời gian và xoay vòng trong một vòng tròn nhất định. Tuy nhiên, tự nó thể hiện một nguyên tắc sau khi giàn trống chiêng ra sân vang lên “tinh toàng”, “tư…tư”, “từng…từng” thì bao giờ người con gái cũng bước ra múa trước, hết lượt con gái, nối tiếp hàng con trai và nếu người đông một vòng chật thì tạo thành hai vòng tròn cùng nhảy múa một lúc. Song, tự nó luôn sắp xếp đi trước là nữ, sau là nam, vòng trong là nữ, vòng ngoài là nam.
Sơn Nguyễn