Festival Khèn Mông cao nguyên đá Đồng Văn
(LV) - Cây khèn của dân tộc Mông, vùng cao nguyên đá Hà Giang không chỉ là nhạc cụ gắn liền với đời sống sinh hoạt của họ, mà còn hội tụ những giá trị văn hóa dân gian truyền thống, làm phong phú thêm bản sắc văn hóa của cộng đồng dân tộc Việt.
Là dân tộc lớn nhất ở Hà Giang, với hơn 215.461 người chiếm 30,70% dân số trong toàn tỉnh, đồng bào Mông sống rải rác trên các triền núi cao, sống xen kẽ với rất nhiều các dân tộc khác như Dao, Lô Lô, Pu Péo, Cờ Lao, Tày, Nùng… nhưng vẫn có ý thức quần tụ thành những vùng nhỏ đồng tộc (bản người Mông hay vùng người Mông). Do sống ở vùng núi cao, ít ruộng, nương rẫy, hầu hết là đá tai mèo lởm chởm nên một số người dân phải địu đất từ nơi khác tới để tạo dựng và duy trì cuộc sống. Hoàn cảnh thiếu nước càng gây thêm khó khăn cho công việc canh tác, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sản xuất.
Do đặc điểm tự nhiên, phong tục tập quán, sản xuất và sinh hoạt lâu đời đã hình thành nên những nét văn hóa sinh hoạt đa dạng, đặc trưng đối với từng dân tộc trong cộng đồng, nhất là nền văn hóa dân gian truyền thống như dân ca, dân vũ, nhạc cụ dân tộc đã tác động và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân. Gắn liền với cuộc sống của họ, ngoài lao động sản xuất phải kể đến kho tàng về nhạc cụ dân tộc đặc sắc như: Đàn, Sáo, Nhị, Kèn pí lè và cây Khèn của dân tộc Mông…
Người Mông rất coi trọng cây khèn trong đời sống sinh hoạt cộng đồng của mình. Họ coi khèn là loại nhạc khí giữ vai trò trọng yếu trong đời sống sinh hoạt văn hóa hay trong các nghi lễ đám tang, đám ma khô…và được sử dụng thường xuyên, ví như một thứ âm thanh nói thay lời người sống với những người đã khuất. Vì thế cây khèn mang ý nghĩa lớn hơn không chỉ đơn thuần là loại nhạc cụ truyền thống gắn liền với đời sống sinh hoạt cộng đồng, mà chính là người bạn đường chung thủy chia sẻ những tâm tư tình cảm, tình duyên, công việc, quan hệ... của các cá nhân với nhau. Trong các nghi lễ tín ngưỡng hay trong các lễ hội dân tộc, khèn còn là vật linh thiêng, là linh hồn của các lễ hội.Trong cộng đồng người Mông, tùy theo các dòng họ được dân làng giao cho thờ thầy khèn hay thần trống và cũng được truyền từ đời này sang đời khác theo một quy luật nhất định.
Trong những năm qua, được sự quan tâm đầu tư, hỗ trợ của Đảng và Nhà nước, lãnh đạo Đảng bộ, chính quyền địa phương và sự nỗ lực của nhân dân các dân tộc trong toàn tỉnh, đã tạo sự chuyển biến tích cực trong phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo; đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào Mông nói riêng và các dân tộc tỉnh Hà Giang nói chung từng bước được nâng cao. Những truyền thống hay được phát huy, những tập tục xấu bị bài trừ. Người Mông đang tiến bước trên con đường đổi mới đất nước, cùng với các dân tộc anh em đã gắn quyện thành một cộng đồng đoàn kết yêu thương nhau, một lòng xây dựng quê hương, bảo vệ vững chắc từng tấc đất biên cương của Tổ quốc.
Đảng ta đã xác định rõ: “ Bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa dân tộc, các giá trị văn học, nghệ thuật, ngôn ngữ, chữ viết và thuần phong mỹ tục của các dân tộc, khai thác các kho tàng văn hóa cổ truyền, tiếp thu tinh hoa và góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa của nhân loại” là định hướng xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.
Hiện nay ở Hà Giang việc sưu tầm, khôi phục và bảo tồn cây khèn Mông đang là việc làm hết sức cấp thiết. Do có một số yếu tố xã hội đã tác động trực tiếp đến đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân (cả yếu tố chủ quan và khách quan) làm cho đại bộ phận người dân vùng cao xao nhãng, không chú tâm đến việc học, truyền dạy kỹ năng thổi khèn Mông trên địa bàn và số người biết thổi khèn Mông thành thạo rất ít, nếu có thì đa phần cũng là những người cao tuổi. Để góp phần làm tăng thêm ý thức cho đồng bào dân tộc Mông nói riêng và các dân tộc trong Tỉnh tích cực hơn nữa việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Đồng thời làm cho các loại hình sinh hoạt văn hóa văn nghệ của nhân dân thêm phong phú và sinh động đúng như nguyên bản của nó, nên cần tổ chức Festival Khèn Mông, Đêm phố cổ Đồng Văn quy mô, tập trung, bài bản hơn nữa nhằm sưu tầm, khai thác, bảo tồn và phát huy thể loại nghệ thuật nhạc cụ đặc sắc này. Đặc biệt với các thể loại: Múa khèn, thổi khèn, và các bài khèn truyền thống, bài khèn mới trong sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của dân tộc Mông cần được đào tạo, mở rộng để thể loại này từng bước trở thành nhạc cụ có giá trị, trở thành điểm du lịch hấp dẫn níu chân du khách trong và ngoài nước. Qua đó sẽ giúp cho cộng đồng người Mông, nhân dân trên địa bàn hiểu biết sâu sắc về ý nghĩa, vai trò hết sức quan trọng trong cây khèn đối với dân tộc Mông. Việc khôi phục tổ chức Festival Khèn Mông cao nguyên đá Đồng Văn còn khẳng định được một sức sống trường tồn của loại nhạc cụ truyền thống, luôn song hành cùng dân tộc Mông, nơi vùng phên dậu của Tổ Quốc.
Tổ chức Đêm Phố cổ Đồng Văn là hoạt động văn hóa nhằm tôn vinh những nét đẹp cổ truyền của dân tộc; bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của các dân tộc sinh sống trên địa bàn. Qua đó từng bước sưu tầm, khôi phục và gìn giữ, bảo tồn giá trị nét đẹp nhân văn của cây Khèn Mông trong cộng đồng dân tộc vùng cao nguyên đá Hà Giang.
Hùng Kỳ