Mái tóc qua nghìn năm Thăng Long

(LV) - Ông bà ta thường nói: "Cái răng cái tóc là vóc con người". Để làm nên bộ trang phục tôn vẻ đẹp con người, ngoài chuyện xống áo phức tạp, còn phải tìm hiểu thêm một vấn đề tưởng chừng đơn giản: mái tóc.

Từ cách làm duyên của người Việt cổ xưa …

Thiếu nữ Hà Thành đầu thế kỷ XX, trong tranh của họa sĩ Tô Ngọc Vân (Thiếu nữ bên hoa huệ).

Mốt thông dụng và phổ biến là cắt tóc đến ngang vai, tóc cắt rồi để xoã, không có hình thức tết buộc. Một số chàng trai chắc vì nghề nghiệp mà cắt đến tận chân tóc. Và các cô gái vài dăm ba người tóc buộc phía sau, thả dài xuống gáy.

Bên cạnh "mốt" tóc kể trên, còn có loại "mốt" cũng từng được ưa chuộng: Búi tóc. Các chàng trai, cô gái thường búi giống nhau – tròn phía sau gáy hoặc cao lên đỉnh đầu. Cũng với kiểu tóc trên, người thích làm duyên chít một dải khăn nhỏ bao quanh giữa trán và chân tóc, kẻ cầu kỳ thắt đuôi khăn thả ra sau gáy. Còn các cô có lẽ con nhà quyền quý lại đỏm dáng hơn: trùm khăn vắt thành chóp nhọn, tóc búi bên ngoài…

Có một kiểu gần đây các cô gái thường dùng, vốn đã có từ thưở Hùng Vương: Tết tóc (hoặc buộc) thành một đuôi sam thả dài sau lưng, góp phần làm cho dáng đi thêm uyển chuyển. Có người dường như chưa vừa ý, còn chít thêm một vành khăn nhỏ, không cần thả múi phía sau.

… đến các kiểu tóc "cách tân" qua các thời kỳ lịch sử

Trải qua nghìn năm lịch sử về sau, nếu như áo xống có nguy cơ rườm rà, lắm màu, nhiều kiểu thì mái tóc của trai thanh gái lịch Hà thành xưa có lẽ phát triển "từ tốn" hơn nhiều. Qua nghìn năm chống ách đồng hoá phương Bắc, mái tóc hoặc là cắt ngang vai hoặc là vẫn búi như xưa.

Thời Lý, mái tóc bắt đầu có sắc thái riêng của vẻ Kinh kỳ, cùng với sự xuất hiện của lầu son gác tía. Lúc này, với diện giàu sang, tóc vừa được búi như quả chùy sau gáy nhưng cài trâm vàng. Còn quan lại, sĩ phu thì cũng búi tóc nhưng cài trâm sắt, gặp khi trời mưa nắng úp thêm nón chóp đội đầu.

Sang thời Lê - Nguyễn, mái tóc xem chừng vẫn thế. Nó gần như được định hình và khắc vào ấn tượng mọi người, coi kiểu cách đó là hợp với thuần phong mỹ tục, tạo ra một góc của bản sắc văn hóa bản địa, mang tính truyền thống nhiều đời. Ấy thế mà, đến khi có văn minh Âu Tây tràn vào, bắt đầu xảy ra một cuộc "giao tranh" về thẩm mỹ. Quyết liệt và ngặt nghèo, mái tóc được các nhà Nho phong kiến xem xét là dân tộc hay không dân tộc. Búi tóc củ hành của các nhà Nho cứ bướng lì tồn tại sau gáy. Nhưng rồi, có lẽ do tác động của văn minh ngày càng sâu rộng, một cuộc cách tân "cắt tóc ngắn" bùng ra. Chiến dịch "húi hề" trào lên ở các đô thị, trong đó có Thăng Long - Hà Nội.

Cuối những năm 1930, tranh vẽ và nhiếp ảnh cho thấy, "phái yếu" Hà Thành đã thay tóc vấn ra tóc búi, cố tình buông búi tóc xuống ngang vai, che kín gáy và tạo một nét lượn trên mái tóc chính, được người đời gọi một cách "văn hoa": cánh phượng.

Trong kháng chiến chống Pháp, thấp thoáng dọc các khu phố cổ kính rêu phong, kiểu tóc "phi dê" xuất hiện. Riêng các chàng trai thì đơn giản hơn: mái tóc được cắt ngắn hoặc cạo trọc hẳn, đầu đội mũ nan hoặc mũ vải, tự nguyện vô tư bỏ lại "đô thành đốt cháy sau lưng", lên đường đi kháng chiến.

Hoà bình lập lại (1954) đến những năm "túi thuốc mũ rơm" đảm đang chống Mỹ, các cô gái chủ yếu giữ lại ba kiểu tóc phổ biến ở Đô thành: tóc uốn (phi dê), tóc tết bím và tóc xoã ngang vai. Thật khan hiếm những mái tóc mượt đen, thả dài buông chùng gấu áo. Thi thoảng đã có cô "mạnh tay" chọn cho mình kiểu tóc ngắn, tóc ốp trên đầu chẳng khác gì con trai, làm vơi đi chất nữ tính nơi phồn hoa thanh lịch. Và ngược lại, các chàng trai đôi ba người học kiểu nữ nhi, ngày ngày cầu kỳ ngồi sấy tóc. Không ít những mái tóc trẻ trai trùm kín hai tai, mang dáng vẻ phong trần, nghệ sĩ. Nhưng gọn ghẽ và đẹp mắt hơn cả vẫn là mái tóc cắt ngắn 3cm, hợp với thời cuộc chiến tranh của những người mặc quân phục.

Những năm ngang dọc chiến trường, mái tóc gọn ghẽ của các chiến sỹ thật phù hợp với cuộc sống vật lộn gian khổ đánh giặc đêm ngày. Mái tóc cắt ngắn vừa hợp vệ sinh vừa không vướng víu, xõa ra che lấp mắt. Cũng mái tóc ấy, vẻ đẹp hiền lành ở các chiến sỹ gần như được tôn lên, thật là dễ mến.

Xem ra, có thể còn nói nhiều về mái tóc. Thế nào là một mái tóc đẹp đẽ, hài hoà và hợp "mốt"? Thật khó tìm ra một công thức chung cho tất cả mọi người. Nó tuỳ thuộc vào vị trí xã hội, trình độ nhận thức, tư tưởng và lý tưởng thẩm mỹ của mỗi cô gái, chàng trai, trong đó có tuổi trẻ Hà Nội thanh lịch hiện nay.

PGS.TS Bùi Quang Thanh