Trai gái Dao Tuyển hát hội

(LV) - Hát hội đầu xuân của trai gái người Dao Tuyển đặc biệt ở lối đối đáp ý nhị mà ý nghĩa.

Hẹn hát

Hội hát đầu xuân thường được tổ chức ở làng gái. Ngay từ cuối tháng 11, trai làng người Dao Tuyển đến tìm gặp thầy làng "sa thày" để xin phép được đi làng khác hát vào dịp đầu năm. Đến nhà thầy làng, các chàng trai đem theo 3 gói thuốc lào, 3 đôi đồng xu (mang kèm theo khi cần nhờ ai, hẹn ai điều gì) có khi cả rượu và con gà. Họ muốn thầy dạy cho một số câu hát và nhờ thầy viết thư hẹn hát với làng gái. Sau đó, trai làng sẽ nhờ một thanh niên hoặc đứa trẻ trong làng đi gửi thư. Kèm theo lá thư là 3 gói thuốc lào, 3 đôi đồng xu để trong phong bì làm bằng giấy đỏ.

Người con gái trong làng nhận được thư sẽ báo cho những cô gái khác và cùng nhau trình thư lên già làng "giặng cô"; chủ làng "sừ châu" và thầy làng "sa thày". Nếu các cô gái đồng ý hát thì thầy sẽ viết thư trả lời cho các chàng trai biết. Để tỏ lòng biết ơn thầy làng, các cô gái biếu thầy rượu, gà hoặc đi làm nương, lấy củi giúp thầy. Sau đó, các cô nhờ người gửi thư nhận hát tới làng trai.

Các chàng trai chuẩn bị 3 gói thuốc lá, 3 đồng xu.

Sáng ngày hội hát

Đến ngày đã hẹn, các chàng trai chuẩn bị cơm nắm, túi đựng quần áo, cà kheo, ăn mặc chỉnh tề tập trung ở các ngõ trong làng. Dẫn đầu đoàn làng trai là 3 - 5 người hát chính. Thầy làng đi sau cùng. Thầy làng trai chỉ lộ diện khi ba thầy làng của làng gái xuất hiện chào đón. Đến đầu làng cả đoàn nam đứng đợi ở cổng làng chứ không đi vào trong làng.

Ở làng gái, mọi việc đã chuẩn bị xong. Thầy làng, già làng, chủ làng và đại diện của các chủ trai của mỗi gia đình trong làng chuẩn bị mâm cúng rất sớm ở nhà già làng để cúng làng. Lễ vật chính là đầu lợn, bộ tim gan lợn luộc, 1 con gà, 5 chiếc bánh đường, 5 chiếc bánh trưng, tiền vàng hương, rượu, dây xích sắt "da lảng", gạo, muối… Việc cúng làng hoàn tất khi đoàn trai làng khác tới.

Trai gái cùng hát đối đáp và chơi trò chơi.

Hát mở

Đoàn trai đến cổng làng, người được phân công là hát chính sẽ thực hiện vai trò hát mở "ô tam mừn tỏn". Người hát mở đứng khoanh tay phía trước và hát từng câu dõng dạc, to: "Chắp tay vái lạy ba thầy làng/Cho được mở lòng cùng tiên nữ". Thầy làng gái sẽ lên tiếng hỏi: "Ai đến làng mà làm ồn ã, chốn việc làm lại bỏ đi chơi". Chàng trai hát mở đáp lại hết sức ngộ nghĩnh và đáng yêu: "Không phải ngày thường bỏ đi chơi/Thấy hoa nở rộ bướm bay đến/Bước chân đến làng muôn hoa nở/Ngắm hoa ta hát một đôi lời", đại ý rằng: Không phải là ngày thường mà họ bỏ đi chơi. Đấy là khi mùa xuân về, muôn hoa đua nở. Các cô gái trong làng cũng đẹp như hoa, níu bước chân các chàng trai. Họ muốn được "ngắm hoa", được kết bạn và được vui hát với các cô gái trong làng.

Bên làng gái sẽ hát đáp lời bằng lòng mời các chàng trai cùng vui hát xuân. Người hát đáp bên nữ hát: "Sấm kêu mưa rơi hoa đua nở/Vườn xuân khoe sắc bướm lượn vòng". Xuân về, muôn hoa khoe sắc thắm, chúng em vui mừng đón các anh. Sau đó, ba vị già làng, chủ làng, thầy làng ra chào đón và thể hiện sự nhất trí vui lòng để các chàng trai vui hát cùng các cô gái trong làng.

Hội ném còn

Các cô gái hát mời các chàng trai ném còn. Khi các chàng còn ngại ngùng, thì các cô mạnh dạn ra vế hát tỏ ý mời: "Được thấy các anh đã đến đây/Cả làng con gái đều vui vẻ/Nếu có thật lòng xin hãy đến/Ném còn kết bạn hẹn trước sau". Các chàng trai đáp lời khiêm tốn thể hiện sự cầu mong muốn có sự thông cảm về những bối rối của mình: "Lương tâm rất muốn ném còn chơi/Chỉ sợ đằng nam không cân xứng/Nếu mà bằng nhau chẳng nói gì/Nhưng mà xấu xí ngại chẳng đi". Bên gái đáp lại thể hiện sự vui vẻ, khích lệ các anh.

Đến trưa, từng tốp trai, gái, từng đôi hát mời nhau ăn cơm nắm "năng piu". Buổi chiều, ở cổng làng tiếp tục cuộc hát với những trò chơi như: bịt mắt tìm người yêu "ẩm mây lo mừn oi"; đu dây "tùng tẩy", đi cà kheo "lau mạ" (hay còn gọi là thi đua nứa ngựa); và kéo co "đăng nam"...

Cúng bói lên đồng cầu may

Từ chiều, làng gái chuẩn bị một mâm lễ bao gồm gà, rượu, bánh, tiền vàng để làm lễ cúng dẫn tiên và lên đồng vào buổi tối. Già làng sắp mâm lên bàn thờ để cúng, thầy làng đảm nhiệm việc đọc sách, già làng đánh trống, chủ làng gõ chiêng và một số thầy phụ để làm lễ. Hai bên cạnh bàn có hai cô gái gọi là ngọc nữ hát bài hát lên đồng, mở hội hát lên đồng "ay cỏi qua jủng". Trong khi lên đồng sẽ có hai điệu nhảy đồng múa hương và nhảy đồng múa quạt. Sau khi nhảy đồng, tất cả người già và trai gái ăn cơm uống rượu. Trong bữa cơm, người già sẽ hát trước mang tính chất hát mở cho cuộc hát đêm, hát nghi thức để cho con cháu noi theo.

Rước Hồn lúa từ nương về giúp chủ nhà.

Sau đó, trai gái đốt lửa ở bếp, ngoài sân cùng hát, ăn kẹo, uống rượu. Bài tiếp bài cho đến đêm khuya. Trời mờ sáng, các chàng trai và các cô gái vào rừng để hái rau, lấy củi, đi săn cầu may... Rồi họ trở lại nhà già làng cùng ăn bữa cơm sáng với rau rừng vừa hái lượm, để cả làng được no đủ, thịnh vượng quanh năm.

Lúc này, thầy làng gái sẽ hát cảm ơn các chàng trai đã đến dự hội. Các chàng trai và thầy hát bên trai sẽ hát cảm ơn thầy làng, các cô gái và toàn thể dân làng đã tiếp đón nhiệt tình. Các chàng trai hát: "Tạm biệt đào nguyên đất làng kim/Cảm động bao nhiêu nỗi vui mừng/Tức ngày hôm nay chúng ta hẹn/Giấy trắng mực đen hẹn năm sau/Dù có quay về nơi ta ở/Lương tâm vẫn nhớ hội hát nay". Bên nữ hát đáp: "Giờ đến mùa thu anh quay về/Con nhện kéo tơ chắn dọc đường/Trước mắt chắc anh nói thế thôi/Anh nghĩ làng khác có gái xinh/Anh có lương tâm đặt vòng tay/Hẹn ước từ đây ta nhớ nhau".

Trai ra về, gái dấu túi như chưa muốn chia tay. Các chàng phải hát xin thật hay, thật giỏi mới được trả túi. Nếu hát không được thì quả thật xấu hổ vì người Dao Tuyển cho rằng đây là những người không có tài làm con gái thán phục nên mới bị mất túi. Còn người hát hay, hát giỏi lại được tặng vòng tay và những lời ca ngợi vang vọng danh tiếng đến nhiều làng.

Nguyễn Thắng – Quang Mười