Đặc sắc Rối cạn Tày Thẩm Rộc

(LV) - Theo truyền miệng, ông tổ của nghệ thuật rối Tày Thẩm Rộc ở huyện Định Hóa, Thái Nguyên là cụ Ma Công Bằng, thuộc dòng họ Ma Quang, sống cách đây 200 năm. Kể từ đó, cho đến những năm 50 của thế kỷ XX, nghệ thuật rối cạn đã trở thành nét sinh hoạt văn hóa phổ rộng trong cộng đồng người Tày và các dân tộc khác khắp các xã trong huyện.

Biểu diễn rối Tầy Thẩm Rộc trong Lễ hội Lồng tồng.

Vào dịp đầu xuân, bên sân đình của các tổng, các xã hay trong lễ hội Lồng tồng (xuống đồng), những con rối cạn xuất hiện từ các buồng trò được quây bằng lá cọ, tưng bừng diễn xướng các động tác sinh hoạt thường ngày của con người cũng như muông thú, mang ước nguyện về sự đỗ đạt vinh danh bảng vàng, thời tiết thuận hòa, mùa màng bội thu.

Sau 40 năm gián đoạn, năm 1996, đoàn nghiên cứu của Viện Dân tộc học cùng các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Mỹ đã tìm đến làng Thẩm Rộc. Biết dòng họ Ma Quang hiện còn lưu giữ những con rối cổ cũng như nghệ thuật rối cạn đặc sắc một thời, các vị khách đã đề nghị ông Chóng cùng với cha của mình là ông Ma Quang Mai khôi phục nghệ thuật rối cạn gia truyền. Được sự giúp đỡ của đoàn nghiên cứu, ông Chóng đã nhờ người dịch được 12 bài giáo, 8 trò rối cổ từ sách Nôm Tày cổ; rồi chế tác rối, lập phường tập luyện, biểu diễn. Đến năm 2000, phường rối Tày Thẩm Rộc đã đi biểu diễn tại Liên hoan Rối quốc tế ở Hà Nội.

Rối Tày Thẩm Rộc là loại hình rối que, mô phỏng hình ảnh vua quan, lão nông, muông thú được đẽo từ gỗ thừng mực. Hiện phường rối gia truyền của dòng họ Ma Quang vẫn còn giữ được 33 con rối 200 năm tuổi. Ông Ma Quang Chóng đã dựa vào những con rối cổ này để chế tác ra những bộ rối cạn cho các bảo tàng cũng như mang đi biểu diễn. Hiện tại, ông Chóng là người duy nhất nắm được kỹ thuật đẽo rối.

Một buổi biểu diễn rối Tày truyền thống gồm 8 trò, kéo dài nửa buổi, theo trình tự “tiền ổi hậu ca”. Mở màn buổi biểu diễn, hai người sẽ ra trước buồng trò “ổi” nhằm giới thiệu về phường rối và ổn định trật tự. Sau đó sẽ là các trò biểu diễn với những người điều khiển rối trong buồng trò, những người chơi nhạc cụ trống, phách, thanh la... và người đọc lời giáo. Lời giáo thường là các bài văn vần, có tính tương tác, đối thoại với người xem, dẫn dắt các động tác biểu diễn của rối và biểu đạt ước nguyện của con người. Tiết mục đặc trưng nhất của rối Tày Thẩm Rộc, cũng là tiết mục khép màn trong các buổi biểu diễn của lễ hội xuống đồng, là trò người leo cây bắt tắc kè. Tắc kè có khả năng dự báo thời tiết rất chính xáctiết mục người leo cây bắt tắc kè với niềm tin là con người cũng có thể biết trước diễn biến của thời tiết, điều chỉnh sản xuất và cầu mong cho một vụ mùa bội thu. Các trò rối cổ tiêu biểu gồm rối mệ, rối táp, rối bồi, rối tắc kè

Qua những câu chuyện được lưu truyền, bên cạnh giá trị nghệ thuật dân gian đặc sắc, rối Tày ở Định Hóa còn mang theo những quan niệm về tâm linh huyền bí. Ông Chóng cho biết, trước mỗi lần mang rối đi diễn trò, trưởng phường rối làm lễ thắp hương thỉnh Ông tổ phường rối, cũng như “Thần rối”. Từ xưa, con rối được người dân nơi đây quan niệm như những vị thần, con ma (bởi rối gắn với lễ hội Lồng tồng); người trong phường rối mất đi thường có tục lệ chôn theo con rối...

Tuy nhiên, “cả phường rối giờ chỉ còn tôi biết đẽo rối, đọc và hiểu ý nghĩa của lời giáo. Lớp trẻ hiện tại chẳng mặn mà lắm với nghệ thuật rối cạn. Tôi lo không tìm được người có năng khiếu để truyền nghề” - Trưởng phường rối Tày Thẩm Rộc Ma Quang Chóng trăn trở. Ông Chóng có hai người con trai, nhưng chưa ai học nghệ thuật rối từ cha. Hiện tại, phường rối Tày Thẩm Rộc một năm chỉ biểu diễn vài ba lần, điểm hẹn chắc chắn nhất là lễ hội Lồng tồng ATK Định Hóa diễn ra đầu xuân. Do những người trong phường rối đều là người lao động trong làng, không có kinh phí nên việc tập hợp phường rối để luyện tập là điều rất khó. Dẫu vậy, ông Chóng vẫn lạc quan sẽ lựa chọn được người có tài đức để kế thừa nghệ thuật chân truyền. Ông Chóng cũng hy vọng sẽ nhận được sự hỗ trợ kịp thời của các cơ quan quản lý văn hóa để rối Tày Thẩm Rộc tiếp tục sống trong cộng đồng và được truyền lại cho lớp kế cận.

BN (Nguồn: Báo ĐBND)