Người nặng lòng với gốm cổ

(LV) - Tuy trải qua nhiều thăng trầm, sự mai một của thời gian, nhưng hơn chục năm qua, nghệ nhân Đàng Xem ở làng gốm cổ Bàu Trúc (Ninh Phước - Ninh Thuận) vẫn miệt mài sáng tạo những sản phẩm gốm độc đáo. Ông cũng là nghệ nhân nam đầu tiên ở làng gốm này.

Vượt qua luật lệ

Từ xa xưa đến nay, ở làng gốm Bàu Trúc, nữ giới nắm vai trò chủ đạo. Người phụ nữ đảm nhiệm tất cả các công đoạn: nhào nặn, chế tác, nung nấu, xuất xưởng... Có chăng, người đàn ông chỉ thực hiện nhiệm vụ duy nhất là ra bờ sông Quao lấy đất sét.

Thế nên, năm 2000, thấy ông Đàng Xem xắn tay vào lò gốm, nhiều bà con người Chăm ngạc nhiên, thậm chí có người còn cho ông là kẻ "gàn dở". Bỏ ngoài tai những lời đàm tiếu, ông quyết chí thực hiện ước mơ, bởi ngày ấy những gánh nồi, lu, lục bình... do mẹ và vợ ông tảo tần nhào nặn, gồng gánh rao bán khắp vùng trên, xóm dưới vẫn chẳng đủ nuôi sống gia đình.

Giữ nguyên cách làm truyền thống nhào nặn bằng tay, Đàng Xem say sưa chế tác những bức phù điêu, ngọn tháp, bình trang trí... với nét hoa văn tinh xảo của người Chăm. Gần hai năm miệt mài lao động, nhưng sản phẩm do ông làm ra vẫn nằm chỏng chơ trong góc xưởng. Rồi một ngày có nhóm sinh viên trường mỹ thuật về thực tập ở làng Bàu Trúc. Họ tình cờ đến cơ sở của ông và phát hiện ra những sản phẩm gốm có hoa văn độc đáo ấy. Thấy có người say sưa ngắm những tác phẩm của mình, ông tặng luôn. Không ngờ vài tháng sau có một doanh nhân tìm đến cơ sở đặt hàng 3 triệu đồng. Ông mừng hơn bắt được vàng, vì đây là đơn đạt hàng lớn nhất ở làng gốm Bàu Trúc. Cũng từ đó, những đơn hàng đều đặn đến với ông.

Chia sẻ với chúng tôi về thành công của mình, nghệ nhân Đàng Xem tâm sự: "Muốn gìn giữ và phát triển nghề truyền thống; muốn có những sản phẩm tiêu biểu, người thợ phải lao tâm khổ tứ, phải đổ mồ hôi, sôi nước mắt mới sáng tạo nên những sản phẩm mang nét đặc trưng riêng của người Chăm. Sản phẩm làm ra thể hiện được nét tinh tế và sức sống mãnh liệt của mạch nguồn văn hóa dân tộc".

Từ thành công của Đàng Xem, nhiều bà con trong làng gốm Bàu Trúc bắt đầu kết hợp làm gốm truyền thống với gốm mỹ nghệ. Được ông tận tình hướng dẫn, vạch ra hướng đi cụ thể, bà con yên tâm phát triển làng nghề. Đàng Xem cũng cơi nới nhà xưởng, tuyển thêm thợ giỏi chế tác đồ gốm mỹ nghệ. Ông còn chủ động vào Nam, ra Bắc giới thiệu, quảng bá sản phẩm và tìm đối tác. Chính những chuyến đi ấy đã giúp ông thấy rõ sản phẩm của làng mình làm ra được bán với giá cao ngất ngưởng, trong khi thương lái chỉ mua tại Bàu Trúc với giá rẻ mạt. Với ý nghĩ, sản phẩm phải đến tận tay khách hàng chứ không qua thương lái, Đàng Xem dồn hết vốn liếng, cầm cố thêm mấy sào ruộng mở cửa hàng gốm ngay tại làng. Tiếng lành đồn xa, cửa hàng và xưởng gốm của ông ngày nào cũng đông khách. Trung bình mỗi tháng, cửa hàng thu về khoảng 50 triệu đồng từ bán sản phẩm.

Gìn giữ cho mai sau

Hơn 10 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Đàng Xem đã sáng tạo hơn 450 mẫu phù điêu, lục bình, tranh, tượng... đặc sắc. Ông bảo: "Những tác phẩm đó mang cốt cách, hơi thở của mạch nguồn bản sắc văn hóa dân tộc. Vì thế cần phải gìn giữ cho mai sau!" .

Cách đây vài năm, nghe tin có dự án xây dựng nhà máy gốm sứ tại làng Bàu Trúc, ông phản đối và đưa ra lý lẽ: "Tinh hoa của gốm Bàu Trúc được làm bằng chính bàn tay người thợ, nếu áp dụng công nghệ máy móc hiện đại thì còn đâu nét tinh túy. Nếu không có những nghệ nhân tài hoa "thổi hồn" vào đấy thì sản phẩm gốm chỉ như cục đất nung, con cháu Bàu Trúc còn ai nhớ nghề nữa". Lý lẽ nghệ nhân Đàng Xem đưa ra có tính thuyết phục cao, nên chính quyền đã hủy bỏ ý định này.

Để gìn giữ và phát triển làng nghề, nghệ nhân Đàng Xem chủ động xin kinh phí hỗ trợ từ Trung tâm Khuyến công và Dạy nghề của tỉnh, kết hợp với phần trích ra từ quỹ của gia đình mở lớp đào tạo nghề miễn phí cho thế hệ trẻ. Học viên là học sinh từ bậc tiểu học đến trung học phổ thông. Mỗi lớp đào tạo trong thời gian 3 tháng vào dịp hè. Từ năm 2006 - 2011, ông đã mở 14 lớp, đào tạo hơn 400 học viên. Ông còn tham gia giảng dạy các lớp học ngoại khóa ở các trường phổ thông cơ sở, phổ thông trung học tại thành phố Phan Rang - Tháp Chàm, các huyện Ninh Phước, Ninh Hải, Thuận Nam...

Giờ đây, ở làng gốm Bàu Trúc, cánh đàn ông không chịu "lép vế" như trước nữa, họ cũng đua nhau làm thợ gốm. Cổng làng được xây mới khang trang. Hàng chục cửa hàng gốm bề thế đua nhau mọc lên. Hàng ngày, khách quốc tế và trong nước tìm đến mua sản phẩm gốm mỹ nghệ rất đông. Người dân Bàu Trúc không còn cảnh gồng gánh đồ gốm bán dạo kiếm tiền chạy ăn từng bữa như ngày xưa. Sản phẩm của họ làm ra đã đủ nuôi sống gia đình, không những thế còn góp phần gìn giữ một nét văn hóa không bị phai mờ theo năm tháng.

BN (Nguồn: Báo KTNT)