Quán Gánh vào mùa…

(LV) - Tôi về làng bánh dày Quán Gánh khi người dân nơi đây đang tất bật với những mẻ hàng lớn. Đến đây, tôi không chỉ được thưởng thức hương vị bánh dày đặc sản đậm đà, thơm ngon mà còn có dịp khám phá vẻ đẹp của một vùng quê còn giữ được nhiều nét văn hóa riêng biệt.

Con trai bà Nguyễn Thị Lả đang phụ giúp gia đình làm bánh.

Dấu ấn riêng

Làng nghề làm bánh dày Quán Gánh thuộc thôn Thượng Đình, xã Nhị Khê (Thường Tín - Hà Nội) nằm nép mình bên Quốc lộ 1A song không ồn ào, tấp nập như những gì tôi hình dung, dù Quán Gánh đã ít nhiều được đô thị hóa.

Người đầu tiên tôi tìm gặp là bà Nguyễn Thị Nhật, nghệ nhân có thâm niên vài chục năm làm bánh dày. Bà kể cho tôi nghe cái duyên đã "kéo" bà vào nghề này: "Trước đây, dân làng Quán Gánh sinh sống bằng nghề nông, nhưng con gái trong làng đặc biệt khéo tay nên món bánh dày làm ra được khách làng trên, xóm dưới ưa chuộng. Chợ làng vì thế rất đông khách. Vào dịp lễ, Tết, không nhà nào thiếu món bánh dày, vừa làm cho gia đình, vừa làm quà biếu khách. Những ngày giáp Tết, cả gia đình quây quần làm bánh, không khí rất ấm cúng. Mẹ tôi đồ xôi, bố và các anh giã, chị em gái thì tước lá để gói, vì vậy mà người Quán Gánh ai cũng biết làm bánh".

Tuy nhiên, nghề làm bánh dày có ở Quán Gánh từ bao giờ thì không ai nắm rõ, chỉ biết là đến nay, nó đã tồn tại được mấy trăm năm và trở thành thương hiệu nổi tiếng của đất trăm nghề Hà Tây (nay là Hà Nội).

Có một điều đặc biệt là nghề làm bánh dày ở Quán Gánh chưa bao giờ bị mai một, có vẻ như sự thăng trầm của các làng nghề trước cơn lốc kinh tế thị trường không hiện hữu ở đây. Ông Nguyễn Văn Nghĩa, Trưởng thôn Thượng Đình bảo: "Từ xưa, người Quán Gánh đã rất coi trọng uy tín, vì thế bánh dày luôn được làm từ các loại nếp quý, được gieo cấy ngay tại đồng đất quê hương như nếp cái nâu, nếp quýt, nếp hoa vàng… Gạo làm bánh phải có độ dẻo cao, không lẫn tẻ, giã trắng muốt, nhân bánh được làm từ đỗ xanh lòng vàng, đều hạt, được phơi già nắng và nhất là phải có hương cà cuống. Cho đến nay, dù giá cả đầu vào tăng cao, nhưng người trong làng vẫn giữ thói quen chọn loại nguyên liệu ngon nhất. Chính vì vậy, dù công thức làm bánh của làng đã "bay" đi khắp nơi, người tứ xứ đến làng học cách làm cũng nhiều, nhưng bánh dày đất này vẫn được ưa chuộng nhất".

Cơ sở làm bánh của gia đình bà Nguyễn Thị Lả, ông Nguyễn Văn Khôi nằm sâu trong làng. Cứ đến tối là gia đình bà lại tất bật chuẩn bị nổi lửa cho mẻ bánh ngày mai. Không khí đầm ấm của gia đình quây quần xóc gạo, làm lá… khiến tôi chạnh lòng nhớ tới giây phút của đêm 30 Tết năm nào…

Bà Lả cười nói: "Mùa này đắt khách nhưng hôm nay chúng tôi không có ai đặt hàng nên chỉ làm 20kg gạo như mọi ngày, được khoảng 200 bánh. Có hôm, chỉ một đám hội, đám cưới hay đoàn du lịch… đặt hàng với khoảng 1 tạ gạo nếp, 40kg đỗ xanh, 20kg đường, 10kg thịt là chúng tôi phải làm quần quật cả ngày đêm không xuể".

Nhà bà Lả có hai con trai, cậu cả sinh năm 1983 đã lấy vợ, ở cùng bố mẹ và cũng theo nghề gia truyền. Cậu con trai thứ đang là sinh viên nhưng tuần nào cũng tranh thủ về phụ giúp gia đình. Là đàn ông, song hai chàng trai đều khéo léo, thành thạo và rất yêu nghề truyền thống.

Hùng, con trai bà Lả chia sẻ: "Ông bà nội em ngày xưa chủ yếu sống bằng nghề làm bánh dày và nuôi 7 người con khôn lớn, trong đó có 4 bác học hành đỗ đạt". Rồi Hùng chỉ tay ra ngôi nhà 3 tầng bề thế nói: "Trước mặt là nhà bác em đấy, cũng sống nhờ nghề bành dày của ông bà nội truyền lại. Bác ấy còn kết hợp nuôi chục con lợn để tận dụng nước vo gạo, vỏ đỗ xanh khi làm bánh nên lúc nào túi tiền cũng rủng rỉnh".

Hoàn thiện bánh trước khi giao cho khách.

Thương hiệu bay xa

Bánh dày Quán Gánh giờ đã nổi tiếng khắp trong Nam, ngoài Bắc. Cuộc sống người dân đã có nhiều thay đổi. "Phố" Quán Gánh được đánh dấu bởi gần 200 quầy bánh dài 4km dọc Quốc lộ 1A, từ đầu Quán Gánh cho đến thị trấn Thường Tín. Thôn Thượng Đình từ chỗ chỉ có 10 hộ chuyên sản xuất bánh dày, nay phát triển lên 50 hộ, thu hút gần 200 lao động.

Cứ đến khoảng tháng 10, khi trời bắt đầu rét ngọt, mùa cưới bắt đầu là đến "mùa gặt hái" của làng nghề bánh dày Quán Gánh. Bình quân mỗi ngày, làng nghề tiêu thụ khoảng 1.000kg gạo nếp, 400kg đỗ xanh, trên 200kg đường và khoảng 1 tạ thịt lợn. Ra Giêng, các hộ trong làng lại tất bật với đơn đặt hàng cho các lễ hội nên việc chuẩn bị gạo, đỗ, lá, thịt những ngày cuối năm càng nhộn nhịp.

Ông Trần Văn Dương, người dân trong làng cho biết: "Vào dịp Tết, người dân ăn bánh dày rất nhiều. Có năm mùng 2 Tết tôi đã phải đi mua cả tạ nguyên liệu để làm bánh cho đám hội làng. Năm nay, gia đình tôi cũng vừa nhận được đơn đặt hàng cho một đám hội làng vào ngày mùng 7 Tết, vì thế tôi phải tranh thủ mua sẵn 2 tạ nguyên liệu và lá gói bánh. Nhân công thì chủ yếu huy động con cháu trong nhà đến làm giúp. Trước đây, người làm nghề phải giã bánh bằng tay nên rất vất vả, mất nhiều thời gian, nhưng nay có máy giã rồi nên chúng tôi có thể chủ động trước những đơn hàng lớn".

Dù làm với số lượng nhiều hay ít thì người dân làng bánh vẫn đặc biệt chú trọng vấn đề đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm. Gạo nếp được đồ chín rồi đổ ra máy giã; đỗ xanh ngâm tróc vỏ rồi đồ chín, đánh tơi, sau đó nêm nếm gia vị. Trên những tấm nylon trắng tinh, các nghệ nhân đeo găng tay nặn bánh, tra nhân; lá dong cũng được tước sống rửa kỹ, lau khô. Chính vì vậy, chiếc bánh dày làng Quán Gánh luôn giữ được vị dẻo thơm của xôi nếp, vị bùi của đậu xanh, vị béo ngậy của thịt lợn pha chút mỡ, rồi hương cay của hạt tiêu…, khiến bánh dày Quán Gánh trở thành món đặc sản có mặt trong đám cưới, lễ hội, là món quà quê đậm đà hương vị…

BN (Nguồn: Báo Kinh tế nông thôn)